ابراهيم اصلاح عربانى
138
كتاب گيلان ( فارسى )
سردار افخم حاكم گيلان كه قصد گريختن داشت به ضرب گلوله يك مجاهد گرجى به قتل رسيد . اين عكس سردار افخم را مدت كمى قبل از كشته شدن نشان مىدهد . او در حالىكه شمشير در دست دارد جلوتر از ديگران ايستاده است . ديگر كه نام آنها مشخص نشده است . از ميان اين افراد سردار معتمد و سردار همايون مورد علاقه كميته ستار بودند و كميته مايل نبود به آنان صدمهاى وارد شود به همينجهت معز السلطان ، احمد على خان امشهاى را به داخل باغ فرستاد كه اين دو تن و يا حداقل يكى از آن دو را به نحوى از معركه خارج سازد ولى او موفق به انجام مأموريت خود نشد . در جلوى باغ گروه مجاهدان از درشكهها پياده شده آماده حمله گرديدند . در محوطه باغ يك يا دو سرباز مسلح را با شليك گلوله از پاى درآورده متوجه تالار پذيرائى شدند . مدعوين كه از شنيدن صداى گلوله دچار وحشت شده بودند سراسيمه از جاى برخاستند ؛ در همين حال مجاهدين در آستانه تالار ظاهر گرديدند . سردار افخم كه قصد گريختن داشت به ضرب گلوله يك مجاهد گرجى به قتل رسيد . اعزاز الممالك و مستشار دفتر نيز كشته شدند ، سردار همايون از پنجره به زير پريد و مصدوم شد ؛ اما سردار معتمد و چند تن از مدعوين نجات پيدا كردند . دو گروه ديگر از مجاهدان پس از شنيدن صداى تيراندازى و انفجار مأموريت خود را آغاز كردند . مأموريت گروه دوم به سرپرستى ميرزا حسين خان كسمايى و على محمد خان تربيت حمله به دار الحكومه و تصرف آن بود . يپرم و چند تن از ياران او كه گروه سوم را تشكيل مىدادند عمارت دار الحكومه را از پشت مورد حمله قرار دادند . گروه دوم كه به سوى دار الحكومه روان بودند در اولين پاسدارخانه دو تن از سربازان را كه مانع عبور آنها بودند مجروح و دو تن ديگر را نيز اسير كردند . پس از رسيدن اين گروه به عمارت حكومتى نبرد سختى بين آنان و قواى دولتى آغاز شد . سيصد و پنجاه سرباز مسلح با استفاده از تفنگ و دو توپ شربنل از دار الحكومه دفاع مىكردند . چون سربازان در بلندى قرار داشته و مسلط بر خيابانهاى اطراف بودند بدينجهت غلبه بر آنها مشكل بود . جنگ مدت سه ساعت ادامه يافت و بالاخره بر اثر پرتاب نارنجك و بمب دستى و ايجاد حريق در دار الحكومه توسط گروه يپرم قدرت دفاع از سربازان سلب شد و نبرد پايان يافت . « 46 » همسر سردار افخم و فرزندان او كه در عمارت اندرونى دار الحكومه منزل داشتند فرار كردند . يكى از تجار به نام غلامعلى بادكوبهاى چند روز از آنها در خانه خود پذيرايى كرد و سپس وسايل انتقالشان را به تهران فراهم ساخت . در جنگ بين مجاهدان و قواى دولت و همچنين در حمله به باغ مديريه عدهاى كشته شدند . معز السلطان و على محمد خان تربيت در تلگرافى كه پس از واقعه به تبريز مخابره كردند
--> ( 46 ) . مؤلف « گيلان در جنبش مشروطيت » مىنويسد حريق توسط يكى از افراد گروه سوم به نام صفر لختى با استفاده از كهنههاى آلوده به نفت ايجاد شد ولى نامهها و گزارشهائى كه از آن زمان باقى مانده نشان مىدهد كه مجاهدان از نارنجك و بمب دستى استفاده كردهاند .